ICT leidt niet tot veranderingen in georganiseerde criminaliteit

Ontwikkelingen in de ICT leiden nauwelijks tot veranderingen in georganiseerde criminaliteit. En als die veranderingen zich wel zouden voordoen, vallen de ongewenste effecten mee. Tot deze conclusie komt bestuurskundige Jan Kortekaas, die onlangs promoveerde aan de Universiteit Leiden. Kortekaas werkte jaren bij het Korps Landelijke Politiediensten. De promovendus is zelf verrast over de uitkomst van zijn onderzoek: “Ik lees bijvoorbeeld regelmatig in kranten en tijdschriften dat criminele organisaties zeer actief zijn op het internet. Nu ik me zelf zorgvuldig heb verdiept in ICT-ontwikkelingen, kom ik tot een heel andere conclusie. De criminelen waar ik naar heb gekeken gebruiken het wereldwijde web en e-mail wel als middelen om met elkaar te communiceren, net zoals ze mobiele telefoons gebruiken, maar de aard van hun activiteiten verandert er niet wezenlijk door."

Niet meer drugshandel door internet
"Er worden door de komst van het internet bijvoorbeeld niet meer drugs verkocht. Daar leent de aard van de criminaliteit zich ook niet voor. Bij illegale handel moet je weten dat de tegenpartij te vertrouwen is en daarbij is face-to-face contact erg belangrijk. Het is dus onwaarschijnlijk dat iemand op een website of via e-mail een container drugs aanbiedt.” Kan de politie het internet maar beter links laten liggen en haar tijd en energie in andere zaken steken? Absoluut niet, zegt Kortekaas. “Er gebeuren op het internet heel veel dingen die het daglicht niet kunnen verdragen. Denk maar aan de uitwisseling van kinderporno of het verspreiden van computervirussen. Uit mijn onderzoek mag je alleen afleiden dat binnen het gebied waar ik naar heb gekeken, namelijk georganiseerde criminaliteit, de risico’s meevallen.”

Groothandelsondernemingen
Onder georganiseerde criminaliteit verstaat Kortekaas organisaties die naar financieel gewin streven door te handelen in illegale goederen (waaronder drugssmokkel) en diensten (waaronder mensensmokkel). Terroristische organisaties rekent hij er niet toe. Het is terroristen immers niet te doen om het geld, maar om het verwezenlijken van politieke idealen. De bestuurskundige komt met een heel nieuwe definitie van het begrip georganiseerde criminaliteit. Het is, zo zegt hij, een stelsel van illegale groothandelsondernemingen. Net als normale bedrijven zijn de misdaadondernemingen actief op één of meer markten, in dit geval misdaadmarkten. Er vinden op vrijwillige basis transacties plaats tussen een vragende en een aanbiedende partij.

Preventie
Nette bedrijven veranderen onder invloed van maatschappelijke ontwikkelingen en bij misdaadondernemingen is dat niet anders. Voor politie en justitie is het belangrijk te anticiperen op deze veranderingen. Voorkomen is immers beter dan genezen, of – om het in justitiële termen te zeggen – preventie is beter dan repressie. Bij preventie is het belangrijk om dreigingen van te voren te kunnen beoordelen. Hoeveel waarde de promovendus daaraan hecht, blijkt uit een van zijn stellingen: “De oplossing voor de onveiligheid in de samenleving ligt niet in meer blauw op straat, maar in meer en beter bruikbare analyses.”

Risicoanalyses besparen tijd en geld
Bij grootschalige evenementen, zoals het Europese voetbalkampioenschap in 2000, anticiperen de overheid en de politie wel op mogelijke problemen, maar bij veranderingen in criminaliteit gebeurt dit volgens Kortekaas nog te weinig. “Eigenlijk zou je voortdurend de vinger aan de pols moeten houden,” meent de promovendus. “Omdat dit heel veel tijd en mankracht kost, is het heel belangrijk om risicoanalyses te maken, bijvoorbeeld op de manier zoals ik dat heb gedaan. Als je erachter komt dat er op een bepaald terrein nauwelijks risico’s bestaan, dan kun je je tijd en energie gebruiken voor belangrijkere zaken.”

Toepasbaarheid
Om te kunnen beoordelen in hoeverre veranderingen in de ICT zorgen voor extra criminele activiteiten, ontwikkelde Kortekaas een instrumentarium. Een lastige klus, want de risico’s van criminaliteit zijn niet in harde getallen uit te drukken. “Verzekeraars gebruiken statistieken om te kunnen bepalen hoe groot de kans is dat iemand op een bepaalde leeftijd overlijdt. Als het gaat om de risico’s van georganiseerde criminaliteit, bestaan er geen bruikbare statistieken. Je moet dan praten in termen van ‘waarschijnlijk’of ‘onwaarschijnlijk’,” aldus Kortekaas.

Hij hoopt en verwacht dat analisten binnen politie en justitie zijn instrumentarium zullen gaan gebruiken. “Maar dat kan niet zomaar,” waarschuwt hij. “Ik heb me vooral gericht op georganiseerde criminaliteit. Voor elke andere vorm van criminaliteit zou je een apart instrumentarium moeten maken. Dat is veel werk, maar het is zeker de moeite waard.” Een mooie taak voor Kortekaas? “Nee, ik ben heel wat jaren bezig geweest met dit onderzoek. In tegenstelling tot bijvoorbeeld een aio heb ik het naast mijn gewone werk bij het KLPD moeten doen en dat was zwaar. Het is nu tijd voor andere dingen.”

Meer informatie: Samenvatting van het proefschrift.