We worden niet gestuurd door onze ‘vrije wil’ maar
grotendeels door onbewuste processen. Het onbewuste stuurt het gedrag en
het bewuste speelt een ondersteunende rol. Dat heeft belangrijke
gevolgen voor beleid en onderzoek, betoogt hoogleraar economische
psychologie Fred van Raaij. Hij nam onlangs afscheid van de Universiteit
van Tilburg.
95% van ons gedrag gebeurt onbewust. We denken dat we bewust
oordelen, vergelijken en kiezen, maar dat is een illusie, stelt Van
Raaij. We worden onbewust beïnvloed door achtergrondmuziek in
commercials, door woorden en getallen die we horen of zien, door de
volgorde en de manier waarop informatie wordt aangeboden.
Bewuste processen zijn er voor sociale communicatie, culturele
participatie, samenwerking, logische en morele redeneringen. Het maakt
ons tot mensen die communiceren, samenwerken en deelnemen aan de
cultuur. Bewuste processen zijn echter niet de onmiddellijke
aanstuurders van ons gedrag.
Onbewuste en bewuste processen werken wel samen. In het begin van een
bewust beslissingsproces ontstaat al gauw een onbewuste voorkeur voor
een bepaalde optie. Daarna passen mensen hun beoordeling van de opties
onbewust aan. De optie met de onbewuste voorkeur wordt gunstiger
beoordeeld dan de andere opties (coherence effect). Uiteindelijk wordt
na allerlei afwegingen de optie gekozen waarvoor men al in het begin een
voorkeur had. Het onbewuste had dus al gekozen en het bewuste komt er
achteraan om deze keuze te rechtvaardigen en te rationaliseren.
Dit heeft belangrijke gevolgen voor onderzoek en beleid, aldus Van
Raaij. We kunnen met recht twijfelen aan de resultaten van onderzoek
waarbij mensen gevraagd wordt naar de oorzaken en redenen van hun gedrag
en naar wat ze van plan zijn. Onderzoek naar meningen, attitudes, normen
en waarden kan alleen geldige resultaten opleveren als gewaakt wordt
voor sociaal-wenselijke antwoorden.